Ăn kiêng và tôn giáo ở bệnh nhân đái tháo đường

PGS.TS Nguyễn Khoa Diệu Vân

Trong cuộc sống, mỗi người đều có đức tin và tôn giáo riêng của mình, bệnh nhân đái tháo đường (ĐTĐ) cũng không ngoại lệ. Ăn uống không chỉ là dinh dưỡng mà còn gắn với niềm tin tôn giáo, truyền thống gia đình và đời sống tinh thần. Người bệnh ĐTĐ hoàn toàn có thể thực hành tín ngưỡng của mình, nhưng cần hiểu rõ cách điều chỉnh chế độ ăn, thuốc và kiểm soát  đường huyết  ốt để giảm thiểu các biến chứng cấp và mãn tính.

Vậy người bệnh ĐTĐ  cần biết lưu ý gì trong chế độ ăn để vừa giữ đức tin, vừa giữ đường huyết ổn định

1. Những lưu ý đặc biệt khi sử dụng chế độ ăn kiêng

Ở người đái tháo đường, thay đổi thời gian ăn, nhịn ăn kéo ,dài,  ăn quá nhiều sau khi nhịn hoặc thay đổi thực phẩm đột ngột có thể gây:

• • Hạ đường huyết , tăng đường huyết
  • Mất nước, tụt huyết áp
  • Mệt mỏi, choáng váng, nặng hơn có thể nhập viện

Vì vậy, khi tham gia các hình thức ăn chay, kiêng cữ hoặc nhịn ăn theo tôn giáo, người bệnh cần có kế hoạch trước, và cần có ý kến của bác sỹ chuyên khoa trước khi thực hiện chế độ ăn kiêng đặc biệt

2. Các hình thức ăn kiêng tôn giáo thường gặp

2.1 Ăn chay

Phổ biến trong Phật giáo, một số truyền thống Hindu hoặc cá nhân theo tín ngưỡng.

Lưu ý: Nhiều người nghĩ ăn chay luôn tốt cho đái tháo đường, nhưng chưa hẳn đúng. Nếu ăn quá nhiều:

• • Tinh bột như : Cơm trắng, bún, mì, khoai lang
  • Bánh ngọt chay, nước ngọt
  • Thực phẩm chiên xào
  • Hoa quả ngọt hoặc các nước ép trái cây tươi, đóng hôp
  • Hoặc hạn chế tôi đa các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật ( thịt cá)

Với chế độ ăn chay như vậy  bệnh nhân ĐTĐ vẫn không kiểm soát được đường huyết, trong khi đó lại thiếu chất cần thiết có trong thịt cá và các vi chất bổ sung cho người bệnh

Nên chọn:

• • Gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt ,đậu hũ, đậu nành, các loại đậu
  • Rau xanh, trái cây ít ngọt
  • Dầu thực vật với lượng vừa phải
  • Các thực phẩm bổ sung chuyên biệt cho bệnh nhân ĐTĐ như bánh sữa cần được bổ sung thêm
  • Sử dụng thêm các vitamin và khoáng chất cần thiết theo ý kiên của bác sĩ chuyên khoa

2.2 Nhịn ăn theo giờ hoặc theo ngày

Ví dụ trong Ramadan hoặc các kỳ chay tịnh khác. Người bệnh vẫn có thể tham gia trong nhiều trường hợp, nhưng cần đánh giá mức độ an toàn.

Có nguy cơ cao nếu:

• • Đang dùng insulin và các thuốc gây tăng tiết Insulin như sulfonylure
  • Hay bị hạ đường huyết hoặc đường huyết kiểm soát kém
  • Có suy giảm chức năng thận ( bệnh thận mạn ), tim mạch ( bệnh lý tim mạch do vữa xơ : mạch vành, mạch não )
  • Người cao tuổi kèm nhiều bệnh
  • Phụ nữ mang thai

Cần trao đổi bác sĩ chuyên khoa trước khi thực hiện chế độ  nhịn ăn để có chế độ thay đổi lịch uống thuốc, thay đổi đơn thuốc và các cách xử lý trong quá trình thực hiện chế độ ăn kiêng

3. Nguyên tắc an toàn khi ăn kiêng theo tôn giáo

Không bỏ bữa quá lâu : Nếu phải nhịn ăn, cần biết thời gian bao lâu là phù hợp với tình trạng bệnh của mình.

Không ăn bù quá nhiều: Sau thời gian nhịn ăn, nhiều người ăn rất nhiều tinh bột và đồ ngọt khiến đường huyết tăng vọt.

Ưu tiên thực phẩm hấp thu chậm

• • Rau, đậu,
  • Đạm nạc, chất béo lành mạnh
  • Ngũ cốc nguyên hạt

Uống đủ nước : Nếu nghi lễ cho phép, cần uống đủ nước ngoài giờ nhịn.

Theo dõi đường huyết : Kiểm tra đường huyết thường xuyên hơn trong giai đoạn thay đổi ăn uống. Theo dõi bằng đường máu mao mạch 3-4 lần ngày hoặc tốt nhất sử dụng theo dõi đường máu liên tục để điều chỉnh chế độ ăn kịp thời và phát hiện sớm được tình trạng hạ đường huyết và hạ đường huyết không nhận biết

4. Chế độ dùng thuốc điều trị ĐTĐ

Có thể cần điều chỉnh giờ uống thuốc hoặc liều thuốc, đặc biệt nếu dùng:

• • Insulin, Sulfonylurea
  • Thuốc dễ gây hạ đường huyết

Không tự ý bỏ thuốc hoặc giảm liều. Cần hỏi ý kiến Bs điều trị

5. Khi nào nên ngừng nhịn ăn hoặc thay đổi kế hoạch?

Ngưng ngay và xử trí nếu có triêu chứng hạ đường huyết  hoặc khi đo đường huyết < 3,9 mmol/l hoặc tăng đường huyết quá cao

• • Run tay, vã vồ hôi, đói cồn cào
  • Chóng mặt, mệt lả, tim đập nhanh
  • Đường huyết quá thấp hoặc quá cao

Sức khỏe luôn được ưu tiên. Nhiều tôn giáo cũng cho phép người bệnh miễn trừ hoặc linh hoạt khi có bệnh lý.

6. Gợi ý thực đơn đơn giản

Bữa trước khi nhịn ăn

• • Yến mạch + sữa không đường, Trứng luộc
  • Rau xanh 1 quả táo nhỏ

Bữa sau khi nhịn ăn

• • Uống nước
  • Salad rau Cá hoặc đậu hũ
  • Cơm gạo lứt lượng vừa phải

7. Thông điệp dành cho người bệnh

Bạn không cần chọn giữa đức tin và sức khỏe. Với kế hoạch đúng, theo dõi tốt và trao đổi với bác sĩ, bạn hoàn toàn có thể sống hài hòa với cả hai.

Điều quan trọng nhất: cá thể hóa chế độ ăn theo niềm tin, thuốc đang dùng và tình trạng bệnh của từng người.

Tài liệu tham khảo

1. Malaysian Journal of Public Health Medicine 2024, Vol. 24 (3): 186-191.
2. American Diabetes Association Professional Practice Committee; 5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024. Diabetes Care1 January 2024; 47 (Supplement_1): S77–S110.
3. International Diabetes Federation-Diabetes and Ramadan Alliance (IDF-DAR) FastingRiskAssessment. Mdcalc, 2024.