Lựa chọn thời điểm tập thể dục an toàn và hiệu quả

PGS.TS Trần Thừa Nguyên

1. Định nghĩa:

Tập thể dục là hoạt động vận động có kế hoạch (đi bộ, chạy bộ, đạp xe, tập dưỡng sinh…) giúp cải thiện sức khỏe và kiểm soát đường huyết ở người bệnh đái tháo đường.

Thời điểm tập thể dục là khoảng thời gian trong ngày người bệnh lựa chọn để tập luyện (trước ăn, sau ăn, sáng sớm, chiều tối…). Việc lựa chọn thời điểm phù hợp có ý nghĩa quan trọng giúp:

• Kiểm soát đường huyết tốt hơn
• Tránh hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết quá mức
• Nâng cao hiệu quả điều trị

Cách nhận biết thời điểm tập phù hợp:

• Đường huyết trước tập nằm trong khoảng an toàn (thường 5,5 – 13,9 mmol/L)
• Không có triệu chứng mệt, chóng mặt, đói cồn cào
• Không đang sốt, nhiễm trùng hoặc biến chứng cấp

2. Nguy cơ khi tập không đúng thời điểm

Nếu tập thể dục không đúng thời điểm hoặc không kiểm soát tốt, người bệnh có thể gặp các nguy cơ:

2.1. Hạ đường huyết

• Xảy ra khi tập lúc đói, tập kéo dài hoặc dùng thuốc/insulin trước đó
• Biểu hiện: run tay, vã mồ hôi, chóng mặt, đói, lú lẫn

2.2. Tăng đường huyết

• Có thể xảy ra khi tập lúc đường huyết quá cao (> 14 mmol/L)
• Đặc biệt nguy hiểm nếu có ceton (nguy cơ nhiễm toan ceton)

2.3. Biến chứng tim mạch

• Tập gắng sức đột ngột ở người lớn tuổi hoặc có bệnh tim mạch

2.4. Chấn thương và biến chứng bàn chân

• Do mang giày không phù hợp hoặc tập khi có vết loét chân

3. Cách lựa chọn và xử lý phù hợp

3.1. Thời điểm tập thể dục khuyến nghị

✔ Sau ăn 1–2 giờ (tốt nhất):

• Giúp giảm đường huyết sau ăn
• Phù hợp với đa số người bệnh

✔ Buổi sáng (sau ăn nhẹ):

• Giúp khởi động cơ thể, ổn định đường huyết trong ngày

✔ Buổi chiều:

• Phù hợp với người không tập được buổi sáng

❌ Không nên tập:

• Khi đói hoàn toàn
• Khi đường huyết < 5,5 mmol/L
• Khi đường huyết > 14 mmol/L (đặc biệt nếu có ceton)

3.2. Kiểm tra trước – trong – sau khi tập

Trước khi tập:

• Đo đường huyết
• Nếu < 5,5 mmol/L → ăn nhẹ trước khi tập
• Nếu > 14 mmol/L → hoãn tập

Trong khi tập:

• Mang theo nước uống và đường/kẹo
• Theo dõi triệu chứng bất thường

Sau khi tập:

• Kiểm tra lại đường huyết
• Bổ sung bữa ăn nếu cần

3.3. Xử trí tình huống khi tập

Hạ đường huyết khi tập

• Ngừng tập ngay
• Uống 15g đường nhanh (nước đường, nước ngọt…)
• Nghỉ ngơi và theo dõi

Mệt, đau ngực, khó thở

• Ngừng tập
• Nghỉ ngơi và đi khám ngay

3.4. Nguyên tắc tập luyện an toàn

• Tập đều đặn ≥ 150 phút/tuần
• Tăng dần cường độ, không tập quá sức
• Mang giày phù hợp, kiểm tra bàn chân trước và sau tập
• Uống đủ nước
• Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình tập

4. Khi nào cần đến bệnh viện?

• Hạ đường huyết nặng hoặc tái diễn nhiều lần
• Đau ngực, khó thở khi tập
• Đường huyết tăng cao kéo dài sau tập
• Có biến chứng bàn chân hoặc chấn thương

5. Thông điệp chính

• Tập thể dục là “liều thuốc không dùng thuốc” giúp kiểm soát đái tháo đường
• Chọn đúng thời điểm giúp tăng hiệu quả và giảm nguy cơ
• Luôn theo dõi đường huyết và lắng nghe cơ thể

Tài liệu tham khảo

1. American Diabetes Association (ADA). Standards of Medical Care in Diabetes 2025.
2. Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường típ 2.
3. International Diabetes Federation (IDF). Global Guideline for Type 2 Diabetes.