Hội Nội tiết & Đái tháo đường Việt Nam Hội Nội tiết & Đái tháo đường Việt Nam
PGS.TS. Hoàng Trung Vinh – Học viện Quân y
Thuốc có thể gây tăng glucose máu
| Số TT | Nhóm/tên thuốc | Cơ chế/tác động | Biện pháp giảm tác dụng gây tăng glucose máu |
| 1 | Corticoid
– Prednisolon – Dexamethasome – Methylprednisolon |
– Tăng tân tạo glucose tại gan
– Giảm nhạy cảm insulin – Chủ yếu tăng glucose sau ăn |
– Dùng liều thấp nhất, thời gian ngắn nhất (nếu có thể)
– Uống sáng (giảm tăng glucose ban đêm) – Ưu tiên dùng tại chỗ: hít, bôi (nếu có thể) – Theo dõi glucose sau ăn – Có thể tạm dùng insulin ngắn hạn (nếu cần) |
| 2 | Lợi tiểu
– Hydrochlorothiazide – Furosemid |
– Giảm tiết insulin do hạ kali máu
– Tăng đề kháng insulin |
– Theo dõi kali máu
– Bổ sung kali nếu cần – Cân nhắc đổi nhóm thuốc khác phù hợp nếu được |
| 3 | Thuốc chống loạn thần
– Olanzapine – Clozapine – Risperidone |
– Tăng cân
– Đề kháng insulin mạnh – Nguy cơ gây đái tháo đường mới khởi phát |
– Ưu tiên thuốc ít ảnh hưởng chuyển hóa hơn (nếu có thể)
– Theo dõi glucose, cân nặng – Tích cực vận động, tiết chế ăn uống |
| 4 | Thuốc ức chế miễn dịch
– Tacrolimus – Cyclosporine |
– Gây độc tế bào tụy làm giảm tiết insulin
– Giảm tăng trưởng tế bào |
– Theo dõi glucose định kỳ
– Điều chỉnh liều dựa vào nồng độ thuốc – Phối hợp thuốc nội tiết khi cần |
| 5 | Thuốc chẹn ( blockers)
– Propranolol – Atenolol |
– Có thể gây tăng nhẹ glucose, giảm tiết insulin
– Che dấu triệu chứng hạ đường huyết (rất nguy hiểm) |
– Thay thế bằng chẹn có tính chọn lọc cao như: Metoprolol, Carvedilol, Nebivolol |
| 6 | Thuốc cường giao cảm
Salbutamol |
– Tăng phân giải glycogen gây tăng glucose
– Tăng tạo đường mới – Kích thích giải phóng acid béo tự do |
– Không dùng liều cao nếu có thể
– Ưu tiên dạng hít – Dùng ngắt quãng nếu có thể |
| 7 | Thuốc tránh thai đường uống: Estrogen ± Progestin
(Ethinylestradiol) |
– Tăng đề kháng insulin
– Tăng sản xuất glucose tại gan – Tăng nhạy cảm insulin – Giảm dung nạp glucose |
– Chọn loại thuốc chứa hàm lượng estrogen thấp (< 35) hoặc ưu tiên dùng loại chỉ chứa progestin (POP)
– Có thể lựa chọn tránh thai không nội tiết: bao cao su, dụng cụ tử cung – Theo dõi định kỳ glucose |
| 8 | Một số thuốc khác | ||
| Phenytoin | Giảm tiết insulin | Điều chỉnh liều (giảm liều) hoặc thay thế thuốc | |
| Niacin (Vitamin B3) | Tăng đề kháng insulin | – Tăng liều từ từ
– Dùng loại giải phóng chậm (Niaspan) – Uống trong khi ăn |
|
| Interferon | Gây đái tháo đường tự miễn | – Điều chỉnh liều (giảm liều)
– Sử dụng insulin nếu tăng glucose máu kéo dài – Theo dõi glucose định kỳ |
Thuốc có thể gây hạ glucose máu
| Số TT | Nhóm/tên thuốc | Cơ chế/tác động | Biện pháp giảm tác dụng gây tăng glucose máu |
| 1 | Kháng sinh
– Nhóm Quinolone: Levofloxacin, Ciprofloxacin – Sulfamid: Trimethoprim / Sulfamethoxazole |
– Tăng tiết insulin
– Tăng nhạy cảm insulin |
– Không dùng nếu có thuốc khác thay thế (đặc biệt người già, đái tháo đường)
– Không dùng cùng với thuốc hạ đường huyết mạnh (nếu có thể) |
| 2 | Thuốc chống sốt rét: Quinine | Kích thích tiết insulin gây hạ đường huyết nặng | – Nếu truyền tĩnh mạch cần truyền tốc độ chậm
– Nên pha với dung dịch dextrose – Chuyển sang đường uống sớm – Tránh dùng liều quá cao – Theo dõi glucose định kỳ |
| 3 | Thuốc tim mạch
– Propranolol – ACE (Enalapril) |
– Tăng nhạy cảm insulin (ACE)
– Che giấu triệu chứng hạ đường huyết ( – blockers) |
– Lựa chọn chọn lọc (ít ảnh hưởng hơn)
– Giảm liều thuốc chống đái tháo đường – Cân nhắc chuyển dùng nhóm ức chế thụ thể AT1 |
| 4 | Pentamidine
(Thuốc kháng vi sinh vật gây viêm phổi) |
– Giai đoạn đầu gây hạ glucose do giải phóng insulin quá mức.
– Sau đó gây tăng glucose do phá hủy tế bào |
– Theo dõi glucose thường xuyên, tốt nhất theo dõi liên tục (CGM).
– Thay thế bằng loại khí rung.
|
| 5 | Thuốc giảm đau – Kháng viêm
– Aspirin liều cao – Ibuprofen – Diclofenax – Naproxen |
– Tăng nhạy cảm insulin
– Do tương tác với nhóm thuốc chống đái tháo đường (SU) – Ức chế Prostagladine – chất tham gia điều hòa glucose |
– Dùng liều thấp hoặc không dùng trong đái tháo đường nếu có thể
– Thay thế thuốc như Paracetamol – Không dùng kéo dài – Điều chỉnh vào liều thuốc chống đái tháo đường cho phù hợp |
Biện pháp chung ứng dụng trong thực hành lâm sàng
– Tìm hiểu kĩ tác dụng không mong muốn và tương tác thuốc khi glucose máu tăng / hạ khó giải thích.
– Nhận diện thuốc có nguy cơ gây tăng / hạ glucose.
– Điều chỉnh kịp thời thuốc đang dùng nghi gây tăng/hạ glucose: Tăng/giảm liều đặc biệt insulin.
– Cá thể hóa bệnh nhân:
+ Bệnh nhân cao tuổi: nguy cơ cao gây hạ glucose.
+ Bệnh nhân mắc bệnh gan – thận: giảm chuyển hóa, thải trừ thuốc gây tăng nguy cơ hạ glucose.
– Theo dõi thường xuyên glucose trong đó theo dõi liên tục (CGM nếu được) nhất là khi dùng corticoid liều cao, tình trạng bệnh nặng.
– Điều chỉnh chế độ ăn: tránh sử dụng đường tác dụng nhanh, chia nhỏ bữa, không bỏ bữa
– Giáo dục bệnh nhân: Nhận biết dấu hiệu tăng/hạ glucose, luôn mang theo người đường tác dụng nhanh đề phòng cơn hạ glucose (glucose, kẹo).
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Vasu, T. P., & Molitch, M. E. (2024). Medication-induced hyperglycemia and diabetes mellitus: A review of current literature and practical management strategies. Journal of Clinical Medicine, 13(16), Article 4834. https://doi.org/10.3390/jcm13164834
- Faillie, J.-L. (2024). Drug-induced hyperglycemia and diabetes. Therapie, 79(2), 145–152. https://doi.org/10.1016/j.therap.2023.10.005
- Swenson, A. J., Smith, K. L., & Roberts, R. E. (2025). Non-diabetic hypoglycemia: Evaluation and management in adults. Journal of Clinical Medicine, 14(1), Article 4393. https://doi.org/10.3390/jcm14014393
